Η λύρα συναντάται εκτός από τον Ελλαδικό χώρο και σε άλλους πολιτισμούς με διάφορες μορφές. Η προέλευση της λύρας δεν είναι ξεκάθαρη. Η επικρατέστερη θεωρία τοποθετεί την καταγωγή της στην Ανατολή και συγκεκριμένα στην Κεντρική Ασία. Στην περιοχή αυτή βρέθηκε σύμφωνα με τον W. Bachmann, το παλαιότερο και λιγότερο αμφισβητήσιμο εικονογραφικό ντοκουμέντο που χρονολογείται γύρω στον 9ο αιώνα μ.Χ.. Στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου η λύρα καταγράφεται για πρώτη φορά στη νεότερη ιστορία το 10ο αιώνα μ.Χ..
Στη σημερινή εκπομπή θα γίνει αναφορά στην αχλαδόσχημη λύρα που απαντάται στον Ελλαδικό χώρο. Η πρώτη απεικόνιση καθαρά αχλαδόσχημης λύρας εντοπίζεται σε τοιχογραφία του 17ου/18ου αιώνα μ.Χ. στη Μονή Γρηγορίου του Αγίου Όρους. Της ίδιας εποχής είναι και η παλαιότερη λύρα που σώζεται, που σήμερα αποκαλείται "ντίβα", και εκτίθεται στο μουσείο παραδοσιακών οργάνων (συλλογή Φοίβου Ανωγιαννάκη).
ΚΟΜΜΑΤΙ 1 (ΛΑΓΟΣ-ΜΠΑΞΕΒΑΝΗΣ)
Είναι αξιοσημείωτο ότι η αχλαδόσχημη λύρα συναντάται κυρίως στην ακριτική γραμμή της χώρας. Η Θράκη και ορισμένα νησιά του Αιγαίου, όπως η Λήμνος, η Κάσος, η Κάρπαθος, η Ρόδος, η Τήλος, η Χάλκη, η Ικαρία και η Κρήτη είναι οι κυριότερες περιοχές όπου τη συναντά κανείς, ωστόσο μπορεί να βρεθεί και σε ορισμένες περιοχές της Μακεδονίας όπως η Δράμα και οι Σέρρες. Σε κάθε περίπτωση αποτελεί το κυρίαρχο όργανο της ορχήστρας.
Κάθε μία από τις παραπάνω περιοχές έχει δημιουργήσει μια δική της μουσική σχολή με χαρακτηριστικό ύφος το οποίο εξαρτάται από την ιδιοσυγκρασία και την παράδοση κάθε τόπου.
ΚΟΜΜΑΤΙ 2 (ΣΚΟΡΔΑΛΟΣ-ΣΥΡΤΑ)
Η λύρα που συναντά κανείς στα νησιά του Αιγαίου ανήκει στην πιο παλιά και απλή μορφή της, το «λυράκι». Είναι μικρή σε μέγεθος, φτιαγμένη από μονοκόμματο ξύλο με σκαφτό ηχείο, στο επάνω μέρος του οποίου σχηματίζεται το χέρι. Συνήθως δεν έχει ταστιέρα. Η ιδιαιτερότητα στο κούρδισμα της νησιώτικης λύρας έγκειται στο ότι η τρίτη χορδή είναι κουρδισμένη μια οκτάβα ψηλότερα από την κρητική. Η μεσαία χορδή παίζεται πάντα μαζί με την πρώτη ως ισοκράτης. Το δοξάρι είναι μικρό (μικρότερο από αυτό του βιολιού) και ελαφρώς κυρτό.
Ο Γιάννης Παυλίδης, ο Νίκος Ρεΐσης και ο Γιώργος Βασιλαράκης είναι οι κυριότεροι εκπρόσωποι της Καρπάθικης σχολής. Στη συνέχεια, μια σούστα Καρπάθου από τη λύρα του Μιχάλη Αβδελή.
ΚΟΜΜΑΤΙ 3 (ΣΟΥΣΤΑ ΚΑΡΠΑΘΟΥ)
Η οικογένεια των Περσελήδων συνεχίζει την παράδοση της λύρας στην Κάσο για πέντε γενεές, με εξέχοντα το Σάββα Περσελή, σήμερα 92 χρόνων. Ακολουθεί ο σκοπός του Παππά τον οποίο τραγουδάει ο Δημήτρης Περσελής.
ΚΟΜΜΑΤΙ 4 (ΠΑΠΠΑΣ)
Ο Γιάννης Κλαδάκης στη Ρόδο, ο Ζαπρούμης και ο Αναστασιάδης στη Χάλκη και ο Κοτσιναδέλης στη Λήμνο συμπληρώνουν τους εκπρόσωπους της αιγαιοπελαγίτικης λύρας, αποδίδοντας ο καθένας το ύφος και το χαρακτήρα της περιοχής του. Ο Γιάννης Κλαδάκης παίζει και τραγουδάει τον επόμενο συρτό.
ΚΟΜΜΑΤΙ 5 (ΚΛΑΔΑΚΗΣ-ΣΥΡΤΟΣ)
Στον Τσομπάνικο σκοπό που ακολουθεί, είναι εμφανή τα δωρικά στοιχεία της λύρας του Κοτσινάδελη, ο οποίος αποδίδει με ιδιαίτερη τραχύτητα το τοπικό ύφος της Λήμνου.
ΚΟΜΜΑΤΙ 6 (ΤΣΟΜΠΑΝΙΚΟΣ ΛΗΜΝΟΥ)
Στην περιοχή της Θράκης η λύρα είναι από τα μουσικά όργανα με περισσότερο τοπικό χαρακτήρα. Η θρακιώτικη λύρα είναι επίσης αχλαδόσχημη με τρεις χορδές. Συναντάται σε δύο παραλλαγές: την καμπάδικη, ελαφριά, μικρή και λεπτόηχη, και την τσαουσάνικη, που είναι βαρόηχη. Κατασκευάζεται από μονοκόμματο ξύλο και αποτελείται από το ηχείο, το χέρι (ή λαιμό) και το κεφάλι. Η αχλαδόσχημη αυτή λύρα συναντάται κυρίως στη Βόρεια Θράκη.
Το δοξάρι της θρακικής λύρας διατηρεί μια από τις πρώτες μορφές της ιστορικής εξέλιξης του τόξου των εγχόρδων οργάνων. Οι τρίχες από αλογοουρά είναι χαλαρά περασμένες και τεντώνονται κατά το παίξιμο με τα δάχτυλα του δεξιού χεριού. Και στη θρακιώτικη λύρα είναι έντονη η χρήση της μεσαίας χορδής ως ισοκράτη, ηχώντας ταυτόχρονα με την πρώτη χορδή όπου συνήθως παίζεται η μελωδία.
Σημαντικότερος ίσως εκπρόσωπος της περιοχής αυτής είναι ο Γιάννης Στρίκος.
ΚΟΜΜΑΤΙ 7 (ΣΤΡΙΚΟΣ)
Θρακιώτικη λύρα μπορεί επίσης κάποιος να συναντήσει και σε ορισμένα χωριά της Μακεδονίας όπου βρίσκονται εγκατεστημένοι πρόσφυγες από την Ανατολική Θράκη, όπως στο Καλαμπάκι και ιδιαίτερα στη Μαυρολεύκη. Η παρουσία της λύρας, μαζί με νταούλι, είναι απαραίτητη στο τελετουργικό του "Καλόγερου" και στα γνωστά «Αναστενάρια».
Στην ίδια περιοχή μπορεί επίσης κανείς να συναντήσει και την καθαρά τοπική λύρα, γνωστή ως κεμενέ που αποτελεί παραλλαγή της πανελλήνιας γνωστής αχλαδόσχημης και παίζεται σήμερα στο Μοναστηράκι, στον Ξηροπόταμο, στην Πετρούσα και στους Πύργους. Συνοδεύεται από νταϊρέ ή νταχαρέ όπως ονομάζεται στην περιοχή. Σήμερα έχει επικρατήσει το σχήμα λύρα και νταχαρές ή πολλές φορές δύο λύρες και δύο νταχαρέδες.
ΚΟΜΜΑΤΙ 8 (ΔΡΑΜΑ)
Στην Κρήτη η λύρα αποτελεί το κυρίαρχο μουσικό όργανο, έχοντας άρρηκτα συνδεθεί με την παράδοση του νησιού. Συναντάται σε ολόκληρο το νησί, με σημαντικές βέβαια υφολογικές διαφορές, επηρεασμένη σε κάθε περίπτωση από το χαρακτήρα της περιοχής και την ιδιοσυγκρασία των κατοίκων.
Παλαιότερα συνηθίζονταν δύο τύποι λύρας, το λυράκι με μικρό ρηχό σκάφος και οξύ ήχο και η βροντόλυρα με μεγάλο βαθύ σκάφος και έντονο μπάσο ήχο, κατάλληλη για γλέντια ανοιχτού χώρου.
Ωστόσο, η μορφή της λύρας στην Κρήτη άλλαξε δραστικά μορφή από τις αρχές της δεκαετίας του 40, όταν πρωτοκατασκευάστηκε από τον οργανοποιό Μανώλη Σταγάκη ένα όργανο έντονα επηρεασμένο από το βιολί. Το ηχείο μεγάλωσε απέκτησε ταστιέρα, το χέρι μάκρυνε και ο ήχος της έγινε βαθύτερος και γλυκύτερος. Επίσης, τοποθετήθηκε στην κεφαλή κοχλίας όμοιος με του βιολιού και γενικά η όλη διακόσμησή έγινε πιο πλούσια. Σημαντικότεροι εκπρόσωποι της νέας λύρας ήταν ο Θανάσης Σκορδαλός και ο Κώστας Μουντάκης. Ακολουθεί μια δεξιοτεχνική σούστα από το δεύτερο.
ΚΟΜΜΑΤΙ 9 (ΜΟΥΝΤΑΚΗΣ)
Πιο παλιά, στο δοξάρι συναντούσαμε τα γερακοκούδουνα, μικρά κουδουνάκια που κρέμονται από το ξύλο και με την κίνηση του χεριού συνοδεύουν ρυθμικά τη μελωδία. Σήμερα τα γερακοκούδουνα χρησιμοποιούνται σπάνια. Ακολουθεί ένας ξεχασμένος στις μέρες μας χορός, ο εμπυρρίκιος, από τον Αλέξανδρο Παπαδάκη, με τη χρήση κουδουνιών.
ΚΟΜΜΑΤΙ 10 (ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ-ΕΜΠΥΡΙΚΚΙΟΣ)
Την τελευταία πενταετία, επανεμφανίστηκε στην Κρήτη μετά από μεγάλη περίοδο πλήρους απουσίας η παραδοσιακή μικρή λύρα ή λυράκι. Σπουδαίος συνεχιστής της παράδοσης αυτής είναι ο Δημήτρης Σγουρός, ο οποίος ερμηνεύει στη συνέχεια ένα περιπαιχτικό τραγούδι της ανατολικής Κρήτης.
ΚΟΜΜΑΤΙ 11 (ΣΓΟΥΡΟΣ-ΘΕΟΔΩΡΑ)
Σε μια περαιτέρω προσπάθεια εξέλιξης του οργάνου, ώστε να προσδώσει στο μουσικό ακόμα περισσότερες δεξιοτεχνικές δυνατότητες, προστέθηκε στη λύρα τέταρτη χορδή, προσεγγίζοντας το βιολί. Η τετράχορδη αυτή λύρα που πρωτοκατασκευάστηκε και εμφανίστηκε στην Κρήτη γύρω στα 1920 συνήθως αποκαλείται βιολόλυρα. Από εκεί διαδόθηκε και σε ορισμένα νησιά του Αιγαίου.
Στην Κρήτη η βιολόλυρα περιορίζεται κυρίως στους νομούς Χανίων και Λασιθίου, όπου είναι άλλωστε έντονη και η παρουσία του βιολιού, καθώς αποδίδει καλύτερα από την κλασσική λύρα το ύφος της περιοχής. Στο τελευταίο κομμάτι της εκπομπής, ο Δημήτρης Βακάκης παίζει ένα χανιώτικο συρτό, εναλλάσσοντας το λυράκι με την τετράχορδη λύρα.
